'Nghệ sĩ Lê Giang có quyền khởi kiện Sơn Tùng M-TP và các bên liên quan'

Theo luật sư, nghệ sĩ Lê Giang – chủ nhân của tác phẩm ‘Tàn Chỉ’ - có quyền khởi kiện một hoặc đồng thời nhiều tổ chức, cá nhân liên quan, từ đơn vị thiết kế bối cảnh, nhà sản xuất MV cho đến chủ thể sở hữu và phát hành MV ‘Come my way’.

Vụ việc nghệ sĩ thị giác Lê Giang công khai tố ê-kíp của Sơn Tùng M-TP chiếm dụng tác phẩm sắp đặt Tàn Chỉ đưa vào MV Come my way đang làm dậy sóng dư luận về câu chuyện bản quyền giải trí.

Để bóc tách các góc khuất pháp lý dưới lăng kính Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT), Tuổi Trẻ Cười Online đã có cuộc trao đổi với luật sư Nguyễn Đăng Tư (Công ty Luật TNHH TriLaw).

Nghệ sĩ Lê Giang: 'Tôi bị chiếm dụng tác phẩm, Sơn Tùng M-TP vẫn chưa liên hệ'

Sau màn nhận lỗi lúc rạng sáng của ê kíp Sơn Tùng M-TP vì 'mượn' ý tưởng, nghệ sĩ thị giác Lê Giang vừa bức xúc lên tiếng, cho rằng tác phẩm của bà bị chiếm dụng một cách công khai.

Ranh giới giữa "lấy cảm hứng" và vi phạm bản quyền

Thưa luật sư, việc ê-kíp sản xuất tự ý "bóc tách cấu kiện, mảng phù điêu để đưa vào file thiết kế 3D rồi thi công lại" mà không xin phép nghệ sĩ Lê Giang đã xâm phạm vào những quyền cụ thể nào?

Hành vi tự ý "bóc tách" các cấu kiện, chi tiết của một tác phẩm nghệ thuật để tái tạo trong một sản phẩm khác mà không được phép có thể xâm phạm đồng thời cả quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả.

Về quyền tài sản, hành vi này có dấu hiệu xâm phạm quyền làm tác phẩm phái sinh và quyền sao chép tác phẩm theo Luật SHTT, bởi các yếu tố sáng tạo cốt lõi đã bị khai thác và tái hiện dưới một hình thức mới. Về quyền nhân thân, nếu việc chỉnh sửa làm thay đổi ý tưởng nghệ thuật, làm sai lệch tinh thần tác phẩm hoặc ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của tác giả thì còn xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Nếu phía sản xuất lập luận rằng họ chỉ "mô phỏng" lại ở trường quay chứ không bê nguyên xi tác phẩm gốc vào MV, liệu họ có thể "hạ cánh an toàn"?

Về mặt pháp lý, việc "mô phỏng", "tái tạo" hoặc "dựng lại" các yếu tố sáng tạo đặc trưng của tác phẩm gốc không đương nhiên giúp họ tránh trách nhiệm xâm phạm.

Nếu quá trình mô phỏng dựa trên việc khai thác các yếu tố sáng tạo được bảo hộ của tác phẩm gốc để tạo ra sản phẩm mới, thì về bản chất có thể xem là hành vi làm tác phẩm phái sinh. Theo luật, việc làm tác phẩm phái sinh phải được sự cho phép của chủ sở hữu. Nếu việc "mô phỏng" khiến người xem vẫn nhận diện được các đặc điểm sáng tạo độc đáo của tác phẩm gốc khi chưa được phép, sản phẩm mới sẽ bị xem là tác phẩm phái sinh trái phép hoặc sao chép lậu.

Vậy ranh giới pháp lý giữa việc đưa tác phẩm vào "moodboard" để tham khảo và hành vi "đạo nhái" cấu trúc vật lý nằm ở đâu, thưa ông?

Pháp luật không bảo hộ ý tưởng, phong cách hay cảm hứng sáng tạo, nên việc tham khảo để tìm cảm hứng xây dựng moodboard là hoàn toàn hợp pháp. Tuy nhiên, ranh giới bị vượt qua khi ê-kíp sao chép các yếu tố thể hiện cụ thể như bố cục, hình khối, cấu trúc hay sự sắp xếp độc đáo của tác phẩm gốc.

Nếu tác phẩm sau tái hiện các yếu tố sáng tạo đặc trưng đến mức người xem nhận ra nguồn gốc từ tác phẩm trước, đặc biệt khi chính ê-kíp thừa nhận đã "sao chép, bóc tách cấu kiện" để tái tạo, thì đây là minh chứng rõ ràng cho hành vi xâm phạm quyền tác giả chứ không còn là "tham khảo" nữa.

MV "Come my way" - Sơn Tùng M-TP.

Trách nhiệm của Sơn Tùng M-TP?

Khi sự việc bùng nổ, các đơn vị thầu phụ (Microwave Soups, Antiantiart) vội vã đăng đàn nhận lỗi về "vận hành nội bộ", trong khi công ty chính của ca sĩ Sơn Tùng M-TP là M-TP Entertainment lại im lặng. Dưới góc nhìn pháp lý và xử lý khủng hoảng, đây là hiện tượng gì?

Dưới góc độ xử lý khủng hoảng truyền thông, đây là chiến lược "khoanh vùng trách nhiệm" (containment strategy) hoặc "đệm truyền thông" (buffering). Các đơn vị thầu phụ chủ động đứng ra nhận lỗi chuyên môn nhằm giảm áp lực dư luận lên thương hiệu chính, đồng thời tạo thời gian để chủ thể trung tâm đánh giá rủi ro pháp lý.

Tuy nhiên về mặt pháp lý, thầu phụ lên tiếng trước không đồng nghĩa họ là bên chịu trách nhiệm cuối cùng. Sự im lặng ban đầu của chủ thể trung tâm thường là một chiến lược quản trị rủi ro nhằm tránh phát ngôn bất lợi cho quá trình thương lượng về sau. Trách nhiệm cuối cùng vẫn sẽ được xem xét dựa trên vai trò, phạm vi công việc và mức độ hưởng lợi từ hành vi xâm phạm.

Nhiều người thắc mắc, liệu ca sĩ Sơn Tùng M-TP hoặc công ty M-TP Entertainment có thể dùng chiếc "kim bài miễn tử" là hợp đồng thuê khoán với thầu phụ để tuyên bố mình "vô can"?

Hoàn toàn không. Về nguyên tắc pháp lý, việc thuê thầu phụ thực hiện một phần hoặc toàn bộ công việc sản xuất MV không đương nhiên giúp ca sĩ hoặc công ty sở hữu MV được miễn trừ trách nhiệm. Khi có hành vi vi phạm, cơ quan chức năng sẽ xem xét trách nhiệm của tất cả các chủ thể liên quan: đơn vị thi công, đơn vị đặt hàng, đơn vị phát hành và chủ thể khai thác thương mại.

Sơn Tùng M-TP và công ty M-TP Entertainment là chủ sở hữu, phát hành và hưởng lợi trực tiếp từ lượt xem, doanh thu của MV, nên hợp đồng thuê khoán với đơn vị sản xuất chỉ có ý nghĩa phân định trách nhiệm nội bộ giữa các bên với nhau, chứ không phải là căn cứ để "vô can" trước yêu cầu của nghệ sĩ Lê Giang.

Nếu nghệ sĩ Lê Giang quyết định đưa vụ việc ra tòa, bà sẽ khởi kiện ai và ai mới là người phải móc hầu bao bồi thường thiệt hại tối hậu?

Nghệ sĩ Lê Giang có quyền khởi kiện một hoặc đồng thời nhiều tổ chức, cá nhân liên quan, từ đơn vị thiết kế bối cảnh, nhà sản xuất MV cho đến chủ thể sở hữu và phát hành MV.

Ai phải bồi thường thiệt hại cuối cùng sẽ phụ thuộc vào kết quả xác minh vai trò, mức độ lỗi của từng bên. Trong thực tiễn, tòa án thường xem xét: Ai đã quyết định sử dụng tác phẩm? Ai kiểm soát việc phát hành và ai hưởng lợi thương mại? Tòa có thể buộc một bên chịu trách nhiệm chính hoặc bắt các bên cùng liên đới bồi thường, xin lỗi và cải chính công khai.

Lỗ hổng ngành sáng tạo

Từ vụ việc của Sơn Tùng M-TP, ông đánh giá thế nào về lỗ hổng trong quy trình giám sát của các dự án lớn tại Việt Nam hiện nay?

Thực trạng dùng moodboard tham khảo rồi vô tình hoặc cố ý "bê nguyên xi" tác phẩm của người khác diễn ra khá phổ biến. Nhiều ê-kíp quá tập trung vào tiến độ, hiệu ứng thị giác mà bỏ quên khâu thẩm định quyền sở hữu trí tuệ (IP clearance) trước khi phát hành sản phẩm.

Lỗ hổng nằm ở ba điểm: Quy trình kiểm tra nguồn gốc tài liệu tham khảo quá lỏng lẻo; Trách nhiệm SHTT bị phân tán qua nhiều lớp nhà thầu dẫn đến việc đổ lỗi cho nhau; Thiếu vắng sự tham gia của luật sư hoặc chuyên gia SHTT ngay từ giai đoạn tiền kỳ. Các dự án lớn cần xem việc kiểm tra quyền bản quyền là một bước bắt buộc thay vì đợi "mất bò mới lo làm chuồng".

Nếu hai bên không thể thỏa thuận, cơ quan chức năng hoặc nền tảng YouTube có thể áp dụng các biện pháp chế tài nào đối với MV "Come my way"?

Nếu tác giả chứng minh được hành vi xâm phạm, các chế tài rất nặng sẽ được áp dụng. Trên YouTube, nền tảng có thể gỡ bỏ video, hạn chế hiển thị hoặc đóng băng, chuyển hướng doanh thu quảng cáo của MV theo cơ chế khiếu nại bản quyền.

Về mặt hành chính và dân sự, cơ quan có thẩm quyền có thể phạt tiền, buộc gỡ bỏ, dỡ bỏ yếu tố vi phạm khỏi sản phẩm, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Tòa án cũng có thể áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để dừng khai thác MV trong quá trình giải quyết vụ án. Việc MV bị gỡ hoàn toàn hay chỉ loại bỏ phần vi phạm tùy thuộc vào khả năng tách biệt phần vi phạm khỏi MV.

Một câu hỏi mà giới showbiz rất quan tâm: Việc tính toán mức bồi thường thiệt hại trong một vụ xâm phạm bản quyền thương mại sẽ dựa trên tiêu chí nào?

Luật SHTT không xác định mức bồi thường đơn thuần dựa trên số lượt xem khủng hay tổng doanh thu của MV. Tòa án sẽ ưu tiên các căn cứ: Thứ nhất, mức tiền bản quyền, phí sử dụng đáng lẽ phải trả nếu các bên ký kết hợp đồng hợp pháp ngay từ đầu. Thứ hai, khoản lợi nhuận mà bên vi phạm thu được có liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm. Thứ ba, thiệt hại vật chất và tinh thần thực tế mà tác giả chứng minh được, cộng với chi phí hợp lý để thuê luật sư, thu thập chứng cứ.

Các yếu tố như chi phí điền dã hay giá trị bảo trợ của Viện Goethe đối với tác phẩm Tàn Chỉ có thể dùng làm dữ liệu tham khảo để chứng minh giá trị tác phẩm, chứ không phải là căn cứ duy nhất để định lượng mức bồi thường cuối cùng.

Tuổi Trẻ Cười Online cảm ơn luật sư về cuộc trò chuyện!

Sau 8 ngày ra mắt, MV Come my way của Sơn Tùng M-TP hiện nhận 27 triệu lượt xem.

Hôm 2-6, tổ chức nghệ thuật phi lợi nhuận Grapevine "bắt bài" sản phẩm mới của Sơn Tùng M-TP vì sự trùng khớp bối cảnh với tác phẩm "Tàn Chỉ" đến ngỡ ngàng.

Rạng sáng ngày 3-6, đơn vị thiết kế bối cảnh Microwave Soups cùng nhà sản xuất Antiantiart đã phải vội vã đăng đàn nhận lỗi vì "quên" xin phép tác giả và lỏng lẻo trong khâu giám sát nội bộ.

Sau đó nghệ sĩ thị giác Lê Giang lên tiếng không chấp nhận lời xin lỗi và cho biết phía Sơn Tùng M-TP vẫn chưa liên hệ bà để thực hiện các nghĩa vụ hợp pháp khi sử dụng tác phẩm.