Vì sao cứ buổi chiều tối trời hay mưa?

Sáng nắng, trưa oi, đến xế chiều mây đen kéo tới rợp trời rồi mưa. Đây không chỉ là cảm giác của người đi đường. Thực tế, một nghiên cứu về chế độ mưa ở Việt Nam cho thấy Nam Bộ có xu hướng mưa vào cuối buổi chiều qua nhiều mùa trong năm.

Có một "lịch hẹn" khá quen thuộc với người dân Nam Bộ, buổi sáng trời còn sáng sủa, trưa nắng nóng, đến xế chiều mây bắt đầu kéo về rồi một cơn mưa ào xuống. Những ai đang trên đường về nhà có thể không thấy đây là một quy luật khí tượng thú vị, nhưng các nhà khoa học thì có lý do để giải thích.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science of the Total Environment ngày 25-3-2025 cho thấy miền Nam Việt Nam chủ yếu có mưa vào cuối buổi chiều quanh năm. Nghiên cứu có tên Seasonal variation of diurnal rainfall characteristics over Vietnam, do Wan-Ru Huang, Hai Bui-Manh, Tzu-Yang Chiang và Suranjith Bandara Koralegedara thực hiện.

Để phân tích đặc điểm mưa theo thời gian trong ngày, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 171 trạm đo mưa trên toàn Việt Nam làm cơ sở đối chiếu. Kết quả cho thấy thời điểm mưa trong ngày không giống nhau ở mọi vùng: miền Nam có xu hướng mưa vào cuối buổi chiều khá ổn định, trong khi miền Trung và miền Bắc có những thay đổi đáng kể theo mùa.

Mặt đất 'hâm nóng' cả ngày để chiều tối... mưa

Vậy tại sao buổi chiều lại dễ có mưa?

Một phần câu trả lời nằm ở chuyện Mặt trời đã "nấu" mặt đất suốt nhiều giờ. Khi bề mặt Trái đất nóng lên, lớp không khí bên trên cũng được làm nóng. Không khí nóng có xu hướng bốc lên, mang theo hơi ẩm.

Theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), một cơn dông cần ba thành phần cơ bản: hơi ẩm, không khí bất ổn và một cơ chế nâng không khí lên. Nhiệt từ bề mặt là một trong những cơ chế tạo lực nâng này. Khi khối không khí ấm, ẩm bốc lên, nó lạnh dần; hơi nước ngưng tụ thành mây và trong điều kiện thuận lợi, mây có thể phát triển thành những đám mây dông lớn rồi tạo mưa.

Vì quá trình này cần thời gian nên mưa do đối lưu thường không nhất thiết xuất hiện ngay lúc Mặt trời ở trên đầu. Mặt đất tiếp tục nóng lên trong ngày, không khí sát mặt đất tích thêm nhiệt và độ bất ổn khí quyển tăng lên. Đến chiều, điều kiện có thể thuận lợi hơn cho các đám mây dông phát triển.

NOAA gọi một dạng mưa rào, dông hình thành rải rác do quá trình nung nóng ban ngày là "popcorn convection" - có thể hiểu nôm na là những cơn dông "bật ra" từng cụm trong buổi chiều.

Nam Bộ còn có gió biển 'góp sức'

Nếu chỉ có nắng nóng thì chưa đủ để giải thích vì sao Nam Bộ lại có xu hướng mưa cuối buổi chiều rõ như vậy.

Theo nghiên cứu của Wan-Ru Huang và các cộng sự, thời điểm mưa trong ngày ở Nam Việt Nam chịu ảnh hưởng chủ yếu của các loại gió địa phương, trong đó có gió biển - đất và gió núi - thung lũng, kết hợp với địa hình. Đây là một trong những nguyên nhân giúp đặc điểm mưa cuối buổi chiều ở khu vực phía Nam ít thay đổi theo mùa hơn so với một số vùng khác của Việt Nam.

Gió biển - đất hình thành do đất liền và mặt biển nóng lên, nguội đi với tốc độ khác nhau. Ban ngày, đất liền thường nóng nhanh hơn biển, tạo ra sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất, từ đó thúc đẩy luồng không khí từ biển vào đất liền.

Luồng không khí ẩm này có thể góp phần tạo điều kiện cho không khí bốc lên và mây dông phát triển khi kết hợp với quá trình nung nóng ban ngày. NOAA cũng sử dụng hiện tượng gió biển như một ví dụ về cách sự nóng lên không đồng đều giữa đất liền và mặt nước tạo ra chuyển động của không khí.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa cứ đến chiều là Nam Bộ chắc chắn có mưa. Nghiên cứu nói về xu hướng thống kê của lượng mưa theo thời gian trong ngày, còn một cơn mưa cụ thể vẫn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khí quyển khác nhau.

Cũng vì thế, chuyện sáng thấy trời trong, trưa nắng gắt rồi chiều bất ngờ mưa lớn không hẳn là thời tiết "đổi ý" trong vài tiếng. Với những cơn mưa đối lưu điển hình ở Nam Bộ, các điều kiện cần thiết có thể đã được tích tụ dần trong suốt buổi sáng và đầu giờ chiều, đến khi đủ thuận lợi thì những đám mây dông mới phát triển mạnh.

Vậy nên, cứ mang áo mưa theo bên mình là chắc ăn nhất!