Nhìn lại dấu ấn của Toshio Masuda với 'Space Battleship Yamato'

Từ phim điện ảnh người đóng đến 'Space Battleship Yamato', Toshio Masuda để lại dấu ấn đáng chú ý trong giai đoạn anime Nhật Bản phát triển mạnh ra màn ảnh rộng và tiếp cận lớp khán giả trẻ cuối thập niên 1970.

Sự ra đi của đạo diễn Toshio Masuda ở tuổi 98 cũng là lúc để chúng ta nhìn lại một gương mặt đặc biệt trong lịch sử Space Battleship Yamato. Ông là nhà làm phim xuất thân từ điện ảnh người đóng (live-action), nhưng lại góp công lớn vào thời điểm thương hiệu khoa học viễn tưởng này trở thành một trong những cột mốc đáng chú ý nhất của anime Nhật Bản cuối thập niên 1970.

Đạo diễn kiêm biên kịch Toshio Masuda qua đời ngày 26-8-2026 tại một bệnh viện ở Tokyo do tuổi già, hưởng thọ 98 tuổi. Thông tin được các tờ báo lớn của Nhật Bản như Mainichi Shimbun và Yomiuri Shimbun công bố vào cuối tháng 9.

Trước khi gắn tên tuổi với Space Battleship Yamato, Masuda đã có một sự nghiệp lâu năm với phim điện ảnh người đóng, đặc biệt với các phim hành động của hãng Nikkatsu và những tác phẩm có sự tham gia của ngôi sao Yujiro Ishihara. Ông cũng chính là người cùng đạo diễn Kinji Fukasaku tiếp quản các phân cảnh phía Nhật Bản của bộ phim chiến tranh kinh điển Tora! Tora! Tora! (1970) từ hãng 20th Century Fox sau khi Akira Kurosawa rút lui.

Từ phim điện ảnh người đóng đến Space Battleship Yamato

Với khán giả anime ngày nay, tên tuổi Masuda gắn nhiều nhất với Space Battleship Yamato - thương hiệu khoa học viễn tưởng kể về hành trình của chiến hạm Yamato trong cuộc chiến bảo vệ trái đất trước những mối đe dọa ngoài không gian.

Ở loạt phim truyền hình đầu tiên phát sóng tại Nhật Bản năm 1974, Masuda tham gia với vai trò giám sát cùng đạo diễn Eiichi Yamamoto. Đây là điểm cần phân biệt với những tác phẩm điện ảnh về sau, nơi dấu ấn của Masuda trở nên trực tiếp hơn.

Theo các tài liệu lịch sử và phỏng vấn của chính ông, Masuda chủ yếu tham gia vào giai đoạn ý tưởng và xây dựng cấu trúc ban đầu, sau đó ông không thể trực tiếp đạo diễn do bận dự án khác. Yoshinobu Nishizaki và Eiichi Yamamoto phụ trách ý tưởng, kế hoạch tổng thể, trong khi họa sĩ danh tiếng Leiji Matsumoto đảm nhiệm phần giám sát chính trên thực tế.

Việc một đạo diễn có nền tảng chủ yếu từ phim người đóng tham gia dự án anime là một nét chấm phá đáng chú ý trong sự nghiệp của Masuda. Tuy nhiên, thành công của Space Battleship Yamato không thể quy về riêng một cá nhân. Thương hiệu được xây dựng bởi cả một tập thể gồm nhà sản xuất Yoshinobu Nishizaki cùng nhiều nhà sáng tạo, họa sĩ và đạo diễn như Eiichi Yamamoto, Leiji Matsumoto, Noboru Ishiguro và các thành viên khác của ê kíp.

Bước ngoặt rõ rệt hơn với Masuda đến vào năm 1977, khi phiên bản điện ảnh Space Battleship Yamato được thực hiện từ nội dung của loạt phim truyền hình. Theo dữ liệu của Kinenote và các tài liệu lịch sử, Masuda đảm nhiệm cả vai trò đạo diễn và biên kịch cho bộ phim, trong khi Noboru Ishiguro phụ trách chỉ đạo hoạt họa.

Đây cũng là tác phẩm đưa Yamato từ một series truyền hình có tỉ suất người xem khiêm tốn trở thành hiện tượng văn hóa trên màn ảnh rộng.

Khi Yamato kích ngòi làn sóng "anime boom"

Space Battleship Yamato ra rạp tại Nhật Bản vào ngày 6-8-1977. Theo tư liệu lịch sử của Toei và các nguồn đương thời, khán giả đã xếp hàng từ đêm trước ngày công chiếu - được ghi nhận là một trong những lần đầu tiên hiện tượng "xếp hàng qua đêm" xuất hiện với phim điện ảnh Nhật Bản. Bộ phim đạt khoảng 930 triệu yen doanh thu phân phối và khoảng 2,1 tỉ yen doanh thu phòng vé - một con số khổng lồ đối với anime chiếu rạp vào thời bấy giờ.

Thành công của Yamato sau đó thường được nhắc đến như một trong những cột mốc quan trọng khai sinh ra làn sóng "anime boom" tại Nhật Bản cuối thập niên 1970. Từ giai đoạn này, anime ngày càng cho thấy khả năng tiếp cận nhóm khán giả thanh thiếu niên và người trẻ trưởng thành, thay vì chỉ được nhìn nhận chủ yếu như sản phẩm giải trí dành riêng cho trẻ em.

Hãng Toei cũng đặt thành công của Yamato trong bối cảnh rộng hơn của sự phát triển anime khoa học viễn tưởng cuối thập niên 1970, cùng những tác phẩm tiếp theo như Space Pirate Captain Harlock và Galaxy Express 999. Sự xuất hiện của các tạp chí chuyên biệt về hoạt hình trong cùng giai đoạn cũng phản ánh việc cộng đồng người hâm mộ (fandom) đang dần hình thành rõ nét.

Trong tiến trình đó, Masuda là một thành viên cốt lõi của tập thể sáng tạo đứng sau Yamato, đặc biệt ở các phiên bản điện ảnh. Điều này khác với việc xem ông như người duy nhất tạo nên "anime boom" - một quá trình thực tế chịu tác động từ nhiều tác phẩm, nhà sáng tạo, hãng phim và sự thay đổi trong thị hiếu khán giả Nhật Bản.

Dấu ấn tiếp tục qua các phim điện ảnh

Sau thành công năm 1977, Masuda tiếp tục tham gia sâu vào các dự án điện ảnh tiếp theo của thương hiệu. Với Farewell to Space Battleship Yamato: In the Name of Love ra mắt năm 1978, ông đồng đạo diễn cùng Leiji Matsumoto, đồng thời tham gia viết kịch bản và phát triển ý tưởng. Bộ phim tiếp tục củng cố vị thế vững chắc của Yamato trong dòng phim hoạt hình khoa học viễn tưởng.

Đến Be Forever Yamato năm 1980, Masuda tiếp tục đảm nhiệm vai trò đạo diễn và đồng biên kịch. Đây là phim điện ảnh thứ ba của thương hiệu, minh chứng cho sự gắn bó bền chặt của ông với Yamato.

Masuda sau đó còn tham gia viết kịch bản cho Final Yamato năm 1983. Dù phần lớn sự nghiệp của ông vẫn thuộc về phim điện ảnh người đóng, chuỗi tác phẩm Yamato đã trở thành một chương đáng chú ý trong gia tài đạo diễn kéo dài nhiều thập niên của ông.

Nhìn từ lịch sử anime Nhật Bản, đóng góp lớn nhất của Masuda nằm ở việc một nhà làm phim giàu kinh nghiệm từ điện ảnh truyền thống đã thổi một tư duy mới vào Space Battleship Yamato, đúng vào giai đoạn anime bắt đầu mở rộng mạnh về đối tượng khán giả và khẳng định vị thế tại rạp chiếu.

Di sản của thương hiệu này vẫn tiếp tục được kế thừa đến hiện tại. Sau dự án tái khởi động Space Battleship Yamato 2199, thế giới Yamato được phát triển qua nhiều phần phim mới. Be Forever Yamato: REBEL 3199 - dự án làm mới các tác phẩm cũ cho thế hệ khán giả hiện đại - sẽ khép lại hành trình bảy chương bằng chương cuối mang tên Rainbow Reincarnation (Hồi sinh sắc cầu vồng), dự kiến công chiếu tại Nhật Bản từ ngày 30-10-2026.

Gần nửa thế kỷ trôi qua, Space Battleship Yamato vẫn tiếp tục hồi sinh với những phiên bản mới. Trong hành trình dài đó, Toshio Masuda sẽ luôn được nhớ đến không phải như người duy nhất định hình thương hiệu, mà như một trong những kiến trúc sư trưởng đã góp phần đưa Yamato từ màn ảnh nhỏ lên màn ảnh rộng, vào thời khắc chuyển mình của lịch sử hoạt hình Nhật Bản.