Dẫu vậy, với tình hình "dịch đãng trí" đang nhăm nhe toàn cầu, thì việc nhận ra lúc nào đãng trí không đáng lo thành đáng lo, cũng đáng được quan tâm.

Đãng trí sinh lý

Đãng trí là hiện tượng suy giảm tạm thời hoặc kéo dài khả năng ghi nhớ, tập trung, hoặc xử lý thông tin, dẫn đến quên các chi tiết, sự kiện, hoặc hành động. Không lọt tai lắm, nhưng tạm gọi đây là đãng trí lành tính/ benign forgetfulness.

Lãng hàn lâm, lãng bình dân...

Đãng trí tuy có vài cái tên khoa bảng: Lapse of memory/trục trặc trí nhớ, Attentional lapse/mất tập trung, Tip-of-the-tongue phenomenon/TOT/quên trên đầu lưỡi...), nhưng hoàn toàn có thể xếp sắp theo cách đại chúng hơn: quên do phân tâm, do quá tải, do mệt mỏi, do thói quen...

Quên trên đầu lưỡi

Không phải mất công giải nghĩa thế nào là quên do phân tâm, quên do quá tải... Ai chẳng đôi ba lần chột dạ không rõ đã khóa cửa nhà khi ra ngoài chưa, tỉ dụ; nhưng với TOT, một kiểu lơ đễnh khá hay hóm thì đáng có minh họa riêng.

TOT, hay chứng "quên trên đầu lưỡi", chỉ tình trạng khi bạn biết một thông tin nhưng không thể nhớ ra ngay, dù cảm thấy nó nằm ngay trên đầu lưỡi. Cô A tán gẫu cùng trang lứa về một tài tử ruột, cô ấy nhớ cả cái nốt ruồi, tên mọi bộ phim anh ta từng đóng, nhưng vẫn chịu không nói được tên thần tượng, mãi khi có người nhắc "Leonardo DiCaprio" chẳng hạn, cô mới ồ lên đích thị!

Thoáng "lag" tâm trí

Bỏ qua cơ chế bệnh sinh nhức đầu, thì gói gọn bụng dạ chung của các Lapse of memory là: tạm thời, không ảnh hưởng lâu dài, phổ biến mọi lứa tuổi, và liên quan đến yếu tố bên ngoài...

Lại túm áo TOT làm minh họa: cô A dù không nhớ nổi tên thần tượng từng sống để dạ chết mang theo, nhưng vài ngày sau cô lại bất ngờ nhớ ra, và không vì thế mà ảnh hưởng tới công việc, hay quên béng cả danh tính đức lang quân của mình...

"Quá độ", từ không lo sang đáng lo

Vòng vo hết nửa bài, nhưng vẫn còn kịp chuyển sang vế thứ hai căn cốt: khi nào thì đãng trí không lo thành đáng lo? Nôm na thì cái gọi là "đãng trí đáng lo" nhằm chỉ chung các chứng: suy giảm nhận thức nhẹ (MCI), các thể sa sút trí tuệ Alzheimer/ mạch máu/ thể Lewy/ thể trán - thái dương..., tức gọi là đãng trí bệnh lý cũng được.

"Tâm địa" chung của các loại đãng trí bệnh lý dễ đoán: thường xuyên, ngày càng nặng, có triệu chứng kèm theo (mất phương hướng, khó tìm từ, thay đổi hành vi, ảo giác) và có tổn thương rõ ràng (tổn thương não, bệnh lý nền...).

Suy giảm nhận thức nhẹ

Day tận trán chứng "đãng trí đáng lo" không gì bằng chọn MCI làm mẫu, chứng nhớ nhớ quên quên được xem là tiền trạm phổ biến của nhiều dạng mất trí, mất khả năng nhận thức. Nôm na thì chứng suy giảm nhận thức nhẹ trông như vầy: bà B, 67 tuổi, thường xuyên quên các cuộc hẹn dù đã ghi sổ tay, nhưng vẫn tự đi chợ, nấu ăn, và quản lý chi tiêu hằng ngày mà không gặp khó khăn lớn...

Dấu hiệu của đãng trí trở nặng

Đến đây hẳn nhiều bạn đọc khoát tay rằng: trả lời cho "khi nào đãng trí không lo thành đáng lo" dễ ợt, là cứ lật ngược 180 độ đãng trí lành tính thì ra đãng trí bệnh lý.

Không sai, nhưng để ngọn ngành thì không gì bằng lại lôi TOT ra làm bằng: nếu bạn đang là đương sự của chứng "quên trên đầu lưỡi", mà nhận ra vấn đề của mình tăng dần tần suất, xuất hiện phiền hà đến công việc hay giao tiếp (quên tên đồng nghiệp...), khó nhớ thông tin mới, cần nhắc nhở thường xuyên (nhờ người thân nhắc uống thuốc...), và cả người ngoài cũng nhận ra chứng lãng đãng của bạn..., thì đáng lo rồi đấy.

Không còn gì nghi ngờ

Thật ra trên chỉ mới là những dấu hiệu chột dạ, còn như "tới nước" dưới đây, thì chứng đãng trí của bạn coi như cầm chắc đã tới giai đoại cuối: không thực hiện được việc hằng ngày (nấu ăn, tắm rửa, mặc quần áo đúng cách), không nhận ra người thân hoặc môi trường quen thuộc, lặp lại hành vi hoặc câu hỏi liên tục, thay đổi hành vi hoặc tính cách, xuất hiện triệu chứng bất thường (ảo giác, lúc tỉnh lúc lẫn, rung cơ...).

Những kẻ xúc xiểm

Nhìn chung, không tự dưng mà đãng trí đang yên đang lành lại chuyển sang bệnh lý. Những yếu tố đổ dầu vào lửa phổ biến là: căng thẳng, rối loạn giấc ngủ, lối sống không lành mạnh (dinh dưỡng kém, ít vận động), bệnh lý nền (cao huyết áp, tiểu đường, bệnh tim...) không điều trị, nát rượu, thuốc hướng thần, thiếu kích thích trí não và cô lập xã hội...

Xắn tay áo lên

Sớm nhận ra gói đãng trí của mình "sang trang mới" đã hay, còn bắt tay vào ngăn chặn kịp thời còn hay hơn nữa. Vậy làm thế nào đối phó với cú chuyển làn của đãng trí: ghi chép và theo dõi triệu chứng, nhờ người thân hỗ trợ và giám sát thêm, tham khảo ý kiến bác sĩ, làm các xét nghiệm và chẩn đoán nếu cần, cải thiện lối sống...

Có bệnh thì chữa, chỉ là có không ít người dù biết tỏng các cơn đãng trí của mình đã "lợi hại hơn xưa", nhưng vẫn bặm môi bặm lợi cho qua, đổ thừa ai chả thế và cả hy vọng chúng tự đến thì sẽ tự đi...

Đãng trí, không đùa được đâu!

Trên có úp mở về "trận dịch đãng trí toàn cầu", hoàn toàn không có ý hù dọa, bởi cá là khi đọc tới dòng này cam đoan có không ít bạn nhận ra bóng dáng mình trong đó, chẳng hạn chứng "quên trên đầu lưỡi".

Đãng trí phần lớn không đáng lo, nhắc lại, nhưng để mắt đến những dấu hiệu tự diễn biến của chúng rõ ràng đáng bỏ công, thử đi nào.