'Chim Lạc là để ngưỡng vọng, không phải làm thú cưỡi trong MV của Sơn Tùng M-TP'

Giữa lúc dân tình tranh cãi nảy lửa chuyện 'đu cánh' hay 'gánh chim' Lạc, chuyên gia văn hóa - PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ đã vạch rõ ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và việc 'chiếm dụng văn hóa' của Sơn Tùng M-TP.

Việc nam ca sĩ Sơn Tùng M-TP đứng chễm chệ trên lưng chim Lạc trong MV mới Come my way đang tạo ra một cơn bão dư luận với hai luồng ý kiến đối chọi gay gắt.

Để làm rõ ranh giới giữa sự phá cách trong nghệ thuật giải trí và việc chạm vào các biểu tượng thiêng liêng của dân tộc, Tuổi Trẻ Cười Online đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ - Viện Phát triển năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc gia TP.HCM.

Không có chuyện khắt khe, biểu tượng thiêng liêng cần có "vùng cấm"

Thưa ông, việc Sơn Tùng M-TP đứng trên lưng chim Lạc trong MV mới đang gây tranh cãi gay gắt giữa hai phe: phản cảm và sáng tạo bay cao. Dưới góc nhìn văn hóa, "vị trí vật lý" của người nghệ sĩ trên một biểu tượng tâm linh có thực sự định đoạt giá trị thông điệp, hay công chúng đang quá khắt khe?

Ý kiến của dư luận là có lý do, bởi trong tâm thức văn hóa Việt Nam, các biểu tượng văn hóa được phân thành nhiều nhóm với các thuộc tính khác nhau. Trong đó, biểu tượng chim Lạc, trống đồng... gắn với nguồn cội dân tộc và văn hóa, tức thuộc phạm trù thiêng liêng, mang tính nghi lễ; trong khi các biểu tượng khác như ngôi sao, chim bồ câu... phần nhiều mang tính xã hội.

Qua các kênh giáo dục trường lớp và truyền thông chính thống, các biểu tượng này được truyền đạt rộng rãi đến toàn dân như là các vật biểu chứa đựng ký ức văn hóa và để nhắc nhớ cội nguồn. Nói cách khác, biểu tượng chim Lạc từ lâu đã được "thiêng hóa" trong tâm thức người Việt Nam, do vậy việc ca sĩ Sơn Tùng M-TP xây dựng hình ảnh cưỡi chim Lạc trong MV Come my way chắc chắn sẽ gây chú ý và khiến nhiều người phản đối.

Các ý kiến này không hẳn là khắt khe đâu. Trong xã hội phải luôn có "người giữ lửa", họ mách cho các bạn trẻ biết các điểm dừng; bằng không, sau này sẽ còn nhiều hiện tượng táo bạo hơn thế, thậm chí xúc phạm đến tổ tiên hay cái thiêng cao quý nhất của dân tộc.

Từ câu chuyện này, theo ông, một biểu tượng ngàn năm như chim Lạc khi bước vào không gian nhạc pop đương đại có cần một "vùng cấm" để bảo toàn tính thiêng, hay nên được sáng tạo để tiếp tục sống trong thời đại mới?

Lúc sinh thời, Giáo sư Phan Ngọc từng nhấn mạnh rằng con người Việt Nam nhào nặn nên bản sắc văn hóa Việt Nam qua nhiều lăng kính, trong đó cái đầu tiên là "lăng kính Tổ quốc".

Gắn với Tổ quốc là ý niệm thiêng liêng nguồn cội, cụ thể ra thành các biểu tượng mang tính thiêng như rồng, chim Lạc, hoa văn trống đồng... Đụng chạm đến các biểu tượng ấy là đụng chạm tới cái thiêng Tổ quốc, các bạn trẻ phải thật sự cẩn trọng. Muốn mang các biểu tượng ấy vào các tác phẩm nghệ thuật cần phải suy tính thật kỹ, nhất là phải có ý kiến của các chuyên gia.

Trong văn hóa Việt Nam đương đại, đứng sau lăng kính Tổ quốc ấy chính là gia đình. Nhiều bộ phim thị trường và phim truyền hình vừa qua khá ăn khách là nhờ vào việc khai thác các chủ đề gắn với tình cảm gia đình.

Giao thoa sáng tạo và ranh giới "chiếm dụng văn hóa"

Không chỉ chim Lạc, MV của Sơn Tùng M-TP còn đan cài hàng loạt chất liệu khác như mặt nạ Xuân Phả, rồng thời Lý, Khuê Văn Các... Việc "nhồi nhét" này được khen là nỗ lực quảng bá văn hóa, nhưng cũng bị chê là chắp vá "râu ông nọ cắm cằm bà kia". Ông nhìn nhận thế nào?

Trong văn hóa tồn tại khái niệm "chiếm dụng văn hóa" một khi một tác phẩm văn học - nghệ thuật vay mượn có chủ đích các hiện thực văn hóa cộng đồng - dân tộc (như chim Lạc, biểu tượng rồng thời Lý, Khuê Văn Các...) mà chưa có sự đồng tình hay sự tham gia chung của cộng đồng sáng tạo nên hiện thực văn hóa ấy. Chính vì thế, các tác phẩm nghệ thuật muốn sử dụng biểu tượng nguồn cội của dân tộc phải có sự đồng thuận của toàn dân, nhất là chuyên gia và giới quản lý văn hóa.

Văn nghệ sĩ muốn mượn một biểu tượng văn hóa của một làng nào đó phải có sự đồng thuận của người dân làng ấy. Luật Di sản văn hóa đã có hiệu lực từ lâu, mọi hành vi làm biến dạng thuộc tính của các hiện thực văn hóa, nhất là các biểu tượng thiêng liêng của dân tộc càng phải được bảo vệ.

Nhìn ra thế giới, các ngôi sao quốc tế vẫn thường xuyên mượn biểu tượng tôn giáo, cổ đại để làm sản phẩm giải trí. Theo ông, một sản phẩm nhạc pop (pop-culture) có bắt buộc phải gánh vác trách nhiệm bảo tồn nguyên bản, hay chỉ cần kích thích được sự tò mò của công chúng là đủ?

Một tác phẩm nghệ thuật sau khi ra đời tự bản thân nó sẽ tương tác với công chúng, đương nhiên nó sẽ được công chúng đón nhận bằng lăng kính văn hóa - giáo dục của họ. Một tác phẩm văn hóa - nghệ thuật đều phải tôn trọng tinh thần công chúng, và do vậy chúng phải đẹp và có ý nghĩa.

Trong khu vực và trên thế giới, không nơi nào cho phép văn nghệ sĩ lấy biểu tượng thiêng liêng của dân tộc ra làm chất liệu sáng tạo nghệ thuật mà không có ý kiến của chuyên gia cũng như sự cho phép của nhà quản lý.

Một tác phẩm nghệ thuật giải trí không nhất thiết phải gánh vác trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa nhưng tuyệt đối không được làm tổn hại đến giá trị và ý nghĩa truyền thống văn hóa. Những ai cho rằng chim Lạc xuất hiện trong MV chỉ là một hình tượng vật lý đơn thuần thì hãy nghĩ xem, nếu biểu tượng trống đồng hay đơn giản là bàn thờ tổ tiên xuất hiện trong một tác phẩm và bị đối xử như vậy thì có khác nhau không.

MV Come my way - Sơn Tùng M-TP.

Ảnh chế của giới trẻ

Một chi tiết khá thú vị là sau khi tranh cãi nổ ra, mạng xã hội lập tức tràn ngập ảnh chế Sơn Tùng đu cánh, cõng chim Lạc... Việc giới trẻ biến một cuộc tranh luận văn hóa nghiêm túc thành trò đùa hài hước phản ánh điều gì về tâm thế của họ đối với di sản?

Thực ra, tạo ra ảnh chế là cách công chúng trẻ phản ứng trước một MV có hình tượng chim Lạc thể hiện chưa đúng cách. Có thể xem đây là một cách thức chỉ trích nhẹ nhàng, với ý niệm rõ ràng: Biểu tượng chim Lạc là để ngưỡng vọng, chứ không phải để cưỡi.

Công chúng đã tỏ thái độ phản ứng bằng cách này hay cách khác, song hãy cho ca sĩ và ê kíp của cậu ấy một cơ hội để sửa chữa, rút kinh nghiệm cho các tác phẩm về sau. Hãy coi đây là bài học cho tất cả chúng ta.

Lời khuyên cuối của ông dành cho các nghệ sĩ trẻ có tham vọng mang chuông đi đánh xứ người bằng chất liệu dân tộc - làm sao để họ vừa "bay cao" mà không vấp phải những tranh cãi đáng tiếc?

Nhiều nhà nghiên cứu tầm cỡ đã chỉ ra rất rõ rằng con người Việt Nam trước tiên là con người của Tổ quốc. Vậy nên các ý niệm, biểu tượng gắn với Tổ quốc, gắn với nguồn cội đều mang tính thiêng liêng, đều được đông đảo người dân ngưỡng vọng và bảo vệ. Bên cạnh đó là các ý niệm, biểu tượng gắn với tôn giáo hay từng dân tộc cụ thể.

Giới văn nghệ sĩ phải thật sự cẩn trọng khi đụng chạm đến các ý niệm hay các biểu tượng này. Cần phải có sự tham vấn triệt để các chuyên gia và cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa để tránh rơi vào tình trạng mất hay này. Yêu cầu này phổ biến trên toàn thế giới chứ không phải riêng gì ở Việt Nam.

Tuổi Trẻ Cười Online cảm ơn PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ về những chia sẻ!