Hết thời sao Việt im lặng trước thông tin bịa đặt

Thời của những bức tâm thư sướt mướt hay ảnh chụp mây trời đã qua, nghệ sĩ ngày nay cứ hễ bị bủa vây bởi thông tin bịa đặt là luật sư vào cuộc, hồ sơ chuyển thẳng đến cơ quan chức năng.

Nhiều "anh hùng bàn phím" dạo này bắt đầu thấm thía chân lý: Gõ phím tung thông tin bịa đặt thì sướng tay, nhưng cầm giấy mời lên làm việc thì toát mồ hôi hột.

Tạm biệt cẩm nang "dĩ hòa vi quý" trước thông tin bịa đặt

Từng có thời gian dài trong làng giải trí Việt, cẩm nang xử lý khủng hoảng truyền thông của các ngôi sao gần như chỉ xoay quanh mấy chữ: "im lặng là vàng". Cứ mỗi khi bão thị phi ập đến hay xuất hiện những thông tin bịa đặt quái đản từ trên trời rơi xuống, công thức chung thường thấy là khóa bình luận trang cá nhân vài tuần, đợi sóng yên biển lặng rồi đăng một bức ảnh bầu trời quang đãng kèm dăm ba câu triết lý an nhiên tự tại.

Tâm lý ngại va chạm, sợ bị gắn mác "ngôi sao khó tính" hay sợ làm mất lòng công chúng vô tình biến nghệ sĩ thành đối tượng chịu trận. Sự nhẫn nhịn ấy dần nuôi dưỡng một ảo tưởng tai hại: Người nổi tiếng là chiếc "bao cát" công cộng, ai thích xả bực dọc, ai thích tung thông tin bịa đặt giật gân để câu tương tác bán hàng hay kéo view thì cứ việc.

Thế nhưng, cuốn cẩm nang ấy đã chính thức hết hạn sử dụng.

Mới đây, phía ca sĩ Jun Phạm gây chú ý khi phát đi thông báo cứng rắn: Đang thu thập dữ liệu số, địa chỉ IP và lưu trữ chứng cứ để xử lý các tài khoản liên tục bôi nhọ, phát tán thông tin bịa đặt nhắm vào anh khi tham gia show thực tế.

Trước đó, showbiz cũng không thiếu những pha phản đòn dứt khoát: Phương Mỹ Chi chủ động nhờ Cục An ninh mạng làm rõ nguồn phát tán tin đồn thất thiệt; ca sĩ Đan Trường cùng quản lý lập hồ sơ vi bằng dày cộm hàng chục trang để truy quét các kênh xuyên tạc; hay nghệ sĩ Việt Hương gửi thẳng đơn tố giác tội phạm đến cơ quan công an để bảo vệ danh dự.

Hình ảnh nghệ sĩ phân trần bằng nước mắt đã nhường chỗ cho những thông cáo báo chí ngắn gọn, đanh thép, mang dấu mộc đỏ của các văn phòng luật sư. Đó là một bước chuyển biến rõ nét: Nghệ sĩ hiểu rằng sự im lặng không còn là vàng, mà đôi khi là mảnh đất màu mỡ dung dưỡng cho thông tin bịa đặt lộng hành.

Ranh giới giữa "góp ý khắt khe" và "bạo lực ngôn từ"

Nhìn nhận một cách công tâm và đa chiều, làn sóng nghệ sĩ mạnh tay nhờ pháp luật can thiệp cũng đặt ra một bài toán văn hóa cần bóc tách rạch ròi.

Lâu nay, một bộ phận cư dân mạng vẫn bám víu vào lý lẽ: "Làm người của công chúng thì phải chấp nhận nghe chê, không chịu được nhiệt thì nghỉ đi!". Đây là một sự đánh tráo khái niệm rất nguy hiểm.

Khán giả bỏ tiền mua vé xem phim, mua vé hòa nhạc hay dành thời gian theo dõi một chương trình giải trí, họ hoàn toàn có quyền phê bình. Bạn có quyền chê Jun Phạm hát chưa đủ bứt phá ở một vòng công diễn, chê một diễn viên diễn đơ như khúc gỗ, hay chê một ca khúc mới giai điệu nhạt nhẽo. Đó là quyền phê bình thẩm mỹ chính đáng, là chiếc gương soi cần thiết để người làm nghệ thuật không ngủ quên trên chiến thắng hay mắc bệnh ngôi sao.

Thế nhưng, nhảy từ chuyện "chê giọng hát chưa hay" sang việc dựng chuyện đời tư, tung thông tin bịa đặt, xúc phạm nhân phẩm hay lăng mạ gia đình người khác lại là một khoảng cách mênh mông giữa quyền tự do ngôn luận và hành vi vi phạm pháp luật. Không có bản hợp đồng nghề nghiệp nào bắt buộc nghệ sĩ phải bán rẻ danh dự cá nhân để đổi lấy ánh hào quang.

Nghệ sĩ cầu thị trước những ý kiến đóng góp văn minh, nhưng họ tuyệt đối không có nghĩa vụ phải cam chịu những đòn tấn công hạ bệ vô căn cứ. Việc lên tiếng nhờ pháp luật can thiệp chính là cách vẽ lại lằn ranh đỏ: Tự do biểu đạt của bạn phải dừng lại ở nơi danh dự của người khác bắt đầu.

Chưa kể, sự bùng nổ của các show truyền hình thực tế thời gian qua còn làm nảy sinh một "đặc sản" đáng lo ngại: Văn hóa fandom độc hại. Để bảo vệ hoặc nâng tầm thần tượng của mình, không ít hội nhóm sẵn sàng tổ chức chiến dịch "ném đá", cắt ghép clip sai ngữ cảnh để tạo dựng thông tin bịa đặt, nhằm biến đối thủ thành kẻ phản diện. Khi nghệ sĩ chọn cách nói chuyện bằng chứng cứ và pháp lý, đó cũng là hồi chuông cảnh tỉnh cho những cái đầu nóng đang mải mê với những cuộc chiến bàn phím mù quáng.

Rách toạc "chiếc áo tàng hình" trên cõi mạng

Nhiều người vẫn ngây thơ nghĩ rằng mạng xã hội là một lễ hội hóa trang vô tận. Chỉ cần lập một tài khoản ẩn danh, không để ảnh đại diện thật, lấy một cái tên vu vơ là có thể thỏa sức gõ phím lan truyền thông tin bịa đặt và thóa mạ người khác mà không bao giờ bị phát hiện.

Thực tế công nghệ và quy định pháp luật ngày nay đã chứng minh điều ngược lại. Vi bằng điện tử, các giải pháp trích xuất dữ liệu số và quy trình phối hợp xác minh danh tính giữa các nền tảng với cơ quan an ninh mạng đang bóc trần từng lớp ngụy trang. Từ các điều khoản nghiêm khắc của Luật An ninh mạng đến các khung xử phạt hành chính tiền triệu, thậm chí là trách nhiệm bồi thường dân sự hay chế tài hình sự theo Bộ luật Hình sự, "chiếc áo tàng hình" của các tài khoản ảo giờ đây đã rách te tua.

Cái giá phải trả cho vài phút bấm phím tung thông tin bịa đặt để câu vài nút "like" dạo không còn là một dòng bình luận xin lỗi vu vơ. Nó có thể là biên bản xử phạt hành chính, là số tiền bồi thường thiệt hại kinh tế, hay nghiêm trọng hơn là tiền án tiền sự ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai ngoài đời thực.

Dẫu vậy, việc nghệ sĩ dùng pháp luật làm vũ khí tự vệ cũng cần một sự tỉnh táo nhất định. Pháp luật là tấm khiên vững chắc, nhưng không bao giờ là chiếc đũa thần có thể giải quyết mọi khủng hoảng lòng tin.

Nếu một nghệ sĩ quá nhạy cảm, hễ thấy ai đánh giá khắt khe về chuyên môn là lập tức đe dọa nộp đơn kiện, họ sẽ tự dựng lên một bức tường xa cách với khán giả. Một nền nghệ thuật phát triển không thể thiếu những phản biện sắc sảo, gai góc từ công chúng. Khán giả sợ hãi sẽ không còn muốn góp ý, và nghệ sĩ khi ấy chỉ còn lại sự cô độc trong vòng vây của những lời khen ngợi giả tạo.

Đơn kiện hay vi bằng chỉ làm nhiệm vụ dọn dẹp những thông tin bịa đặt. Còn thứ quyết định một người nổi tiếng có thể đứng vững bền lâu trong lòng công chúng hay không vẫn phải nằm ở tài năng thực thụ, sự tôn trọng nghề nghiệp và những tác phẩm tử tế.