Thấm thoắt mà chiếc cúp Cù Nèo Vàng - "đặc sản" độc quyền của làng trào phúng nước nhà, chiếc cân định lượng khắt khe được bảo chứng bằng con mắt sắc sảo của giới báo chí văn hóa nghệ thuật- do báo Tuổi Trẻ Cười khởi xướng từ năm 1995 đã có hơn ba thập kỷ gãi đúng chỗ ngứa của thời cuộc.

Những người khai phá và tiếng cười trí tuệ

NSND Bảo Quốc: Thước đo của tiếng cười sạch và có thẩm mỹ

Là một trong những nghệ sĩ nhận giải Cù Nèo Vàng lần II (năm 1996, công bố trên số Xuân 1997), NSND Bảo Quốc nhìn nhận chiếc cúp này như một chứng chỉ tối cao cho lòng tự trọng của người diễn hài. Với hơn nửa thế kỷ đứng dưới ánh đèn màu, ông kiên định một lòng bài trừ xu hướng tấu hài thô thiển, chọc lét rẻ tiền hay lấy dị dạng hình thể làm trò cười.

NSND Bảo Quốc đúc kết: "Tiếng cười sân khấu phải là tiếng cười trí tuệ, có văn hóa. Cù Nèo Vàng thời ấy đỉnh ở chỗ nó cổ vũ cho tiếng cười có nội dung, có tính chiến đấu, biết cười cái xấu để hướng tới cái tốt đẹp. Nhận giải rồi, người nghệ sĩ càng ý thức phải giữ gìn đạo đức nghề nghiệp, không chạy theo thị hiếu tầm thường".

Nghệ sĩ Xuân Hương: "Người nhà mà trao trễ là... hơi bị giận!"

Nhắc đến Xuân Hương là nhắc đến loạt chương trình Những người thích đùa làm mưa làm gió từ năm 1997 đến 2006. Được truyền cảm hứng từ nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Aziz Nesin, Xuân Hương một tay thâu tóm từ kịch bản, đạo diễn đến diễn xuất cùng nghệ sĩ Thanh Bạch. Kỷ niệm sập rào khủng khiếp tại sân 4A Nhà văn hóa Thanh Niên năm 1997 vẫn như mới ngày hôm qua. Khán giả leo rào bất kể nguy hiểm, chen chúc nhau nghẹt cứng sân bãi chứa mấy ngàn người vì vé quá rẻ, và vì cơn khát tiếng cười châm biếm quá lớn.

Suốt 30 suất diễn tại Nhà hát Thành phố, khán giả lên ngồi chật kín cả lầu một, lầu hai - điều chưa từng có suốt mười mấy năm trước đó. Những tên tuổi lẫy lừng như nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, kỳ nữ Kim Cương cũng tự mua vé đến xem trong sự chấn động của giới mộ điệu.

Thế nhưng, mãi đến năm 2006, chiếc cúp Cù Nèo Vàng mới chính thức gọi tên Xuân Hương. Nghĩ lại, nghệ sĩ cười bảo: "Nói thật lòng là thấy xứng đáng, nhưng nhận hơi trễ nên có chút... tụt mood! Mình vốn là người nhà ruột rà từ thời Tuổi Trẻ Cười Sống, viết kịch châm biếm, diễn châm biếm bằng xương máu thịt của mình, mà để tận 2006 mới trao là hơi bị giận đó nha! Nhưng nhìn chung, giải thưởng này ra đời là cực kỳ đúng đắn để tôn vinh nghệ thuật hài chính thống".

Nghệ sĩ cũng thẳng thắn thừa nhận, chính mình từng "xúi" ban tổ chức có giai đoạn nên tạm ngưng giải thưởng, vì làng hài có lúc rơi vào cảnh tạp nham, dễ dãi, đánh mất cái chất học thuật vốn có.

NSND Việt Anh: Cái đau đời ẩn sau mảng miếng trào phúng

Với chiếc cúp Cù Nèo Vàng lần XIII (năm 2011) cho vai diễn trong vở Tốt xấu giả thật tại Sân khấu Nhỏ 5B Võ Văn Tần, NSND Việt Anh đã chứng minh thế nào là đẳng cấp của một "học giả" diễn hài. Lối diễn tỉnh bơ, sâu cay của ông buộc khán giả phải cười vỡ lẽ, cười vì ngộ ra triết lý nhân sinh chứ không phải cái cười cơ học.

Ông nhìn thấu cái "đau đời" ẩn sau những mảng miếng trào phúng, và xem Cù Nèo Vàng như một sự đồng điệu tri âm. Triết lý diễn của ông ngắn gọn: "Làm nghề là làm người", người diễn hài muốn sâu sắc thì vốn sống và sự thấu cảm với cuộc đời phải dày.

NSND Thanh Nam: Cốt cách mộc mạc của "vua hài miền Tây"

Cột mốc Cù Nèo Vàng lần XIV (năm 2012) vinh danh NSND Thanh Nam qua chương trình truyền hình Bác Ba Phì thời @ (HTV), là một minh chứng cho thấy giải thưởng chưa bao giờ bỏ quên mảng miếng hài dân gian. 

Tiếng cười của Thanh Nam tự nhiên như hơi thở ruộng đồng, mang điệu bộ "tỉnh rụi", thật thà chân chất của người nông dân Nam Bộ. Chiếc cúp khẳng định nỗ lực của nghệ sĩ đưa hình tượng nhân vật dân gian vào hơi thở thời đại một cách duyên dáng, mộc mạc và gần gũi với tầng lớp lao động.

Những "bà bầu", đạo diễn giữ lửa chuẩn mực Cù Nèo Vàng

NSND Hồng Vân: Tiếng cười đi ra từ cấu trúc kịch bản

Nhận giải Cù Nèo Vàng lần XI (năm 2009) ở hạng mục Đạo diễn với vở kịch văn học trào phúng Kỹ nghệ lấy Tây tại Sân khấu Kịch Phú Nhuận, NSND Hồng Vân khẳng định tư duy dàn dựng sắc sảo của một "bà bầu" lão luyện. 

Với Hồng Vân, tiếng cười trọn vẹn nhất tuân theo công thức "trong bi có hài, trong hài có bi", phải đi ra từ số phận nhân vật chứ không chấp nhận lối tấu hài chắp vá, "cương" ẩu ngoài kịch bản. Cù Nèo Vàng chính là bệ phóng uy tín kích thích các đạo diễn, biên kịch trẻ dấn thân vào mảng đề tài trào phúng khó nhằn.

NSƯT Hữu Châu: Kỷ luật thép của thánh đường sân khấu

Giống như Hồng Vân, NSƯT Hữu Châu được vinh danh ở hạng mục Đạo diễn tại Cù Nèo Vàng lần XIV (năm 2012) với vở hài kịch đình đám Lẩu trăn tại Sân khấu Kịch IDECAF. Chiếc cúp là lời chứng thực cho tính chuẩn mực và kỷ luật thép trong nghệ thuật của ông. 

Tiếng cười đả kích thói hư tật xấu trong Lẩu trăn vô cùng văn hóa và giàu tính thẩm mỹ, hoàn toàn không có chỗ cho sự bôi bác hay hài nhảm câu khách. Ông luôn răn dạy học trò: nghiêm túc trong hậu trường chính là nền tảng để tạo nên tiếng cười tử tế trên sàn diễn.

 Nghệ sĩ Ái Như: "Cúp thì cất tủ, giá trị nằm ở lòng khán giả"

Mùa Cù Nèo Vàng 2010 chứng kiến cú đúp của sân khấu Hoàng Thái Thanh, khi nghệ sĩ Thành Hội ẵm giải Đạo diễn, còn nghệ sĩ Ái Như đoạt giải Diễn viên xuất sắc nhất với vai Mụ Hoài trong vở Ngôi nhà thiếu đàn bà. Vào vai một người phụ nữ nghèo khổ, đi lừa đảo người khác bằng trò ngoại cảm giả hiệu để kiếm tiền, nhưng cuối cùng lại tìm thấy khoảng lặng để tự sửa mình, Ái Như đã khiến khán giả khóc cười nức nở.

Khi được hỏi về nơi đặt chiếc cúp danh giá, chị cười mệt mỏi vì trận cảm, nhưng giọng vẫn đầy kiên định: "Chị cất trong tủ! Nói thiệt, mình treo lên tường mà người ta chưa coi kịch, thì người ta cũng đâu biết giá trị của nó. Phải đến sân khấu, xem người nghệ sĩ đổ mồ hôi, nước mắt và thậm chí cả cái chết trên sàn diễn, thì mới thấy được lòng tận hiến. Chị giữ cái cúp trong lòng, biết ơn giải thưởng nhưng không cần trưng bày".

Suốt 16 năm qua, dòng chữ "Sưởi ấm tâm hồn" tại sân khấu Hoàng Thái Thanh chính là cái đích mà Ái Như hướng tới: con người phải lại gần nhau, thấu cảm nhau thì nụ cười hay giọt nước mắt mới có giá trị triết lý.

Thế hệ "hậu sinh khả úy"

Nghệ sĩ Thuý Nga: Từ cô bé mê đọc báo đến "bà già bán khoai" đổi đời

Vai diễn bà già bán khoai lang trong chương trình Gala Cười 2003 đã mang về cho Thuý Nga chiếc cúp Cù Nèo Vàng, khi cô còn là một diễn viên trẻ măng mới vào nghề.

Thuý Nga bồi hồi nhớ lại: "Hồi nhỏ Nga mê báo Tuổi Trẻ Cười lắm, không bỏ sót số nào từ truyện tranh đến mục châm biếm. Đùng một cái, mình được nhận giải thưởng mà trước đó toàn các bậc cây đa cây đề mới được chạm tay vào, hãnh diện tột cùng. Chỉ tiếc là lúc tiểu phẩm thành công thì bà ngoại - nguyên mẫu ngoài đời của vai diễn - đã mất rồi, không kịp thấy đứa cháu tái hiện lại hình ảnh của bà".

Chiếc cúp năm đó như một đóng dấu bản quyền cho cái tên Thuý Nga. Cát-sê tăng vọt, các sân khấu lớn nhỏ tự động nâng tầm lương bổng, vì họ biết giá trị tên tuổi của cô đã được bảo chứng. Hoạt động năng nổ ở cả trong nước lẫn hải ngoại, Thuý Nga thừa nhận công nghệ giải trí bây giờ bùng nổ mạnh mẽ hơn xưa rất nhiều, tạo nhiều cơ hội cho người trẻ tỏa sáng, dù đôi khi không cần qua trường lớp.

Nghệ sĩ Thu Trang: "Tôi không đủ sức thao túng tâm lý ban giám khảo"

Năm 2014, vai diễn cô nàng Mẫn Nghi tưng tửng, lắm lời trong vở Kỳ nghỉ kinh hoàng tại Sân khấu Thế Giới Trẻ đã mang về chiếc cúp Cù Nèo Vàng đầu tiên cho Thu Trang. Nhìn lại nhận định vui về việc sự "lắm lời" độc nhất vô nhị đã "thao túng tâm lý" hội đồng chấm giải, Thu Trang thẳng thắn:

"Lúc đó tôi còn khá trẻ, không đủ sức thao túng ai đâu! Vai diễn đó không nặng tâm lý nhưng có nhiều đất diễn để một diễn viên trẻ sống hết mình. Tôi cực kỳ thích Cù Nèo Vàng vì đây là giải thưởng chuyên môn, do những người trong nghề và báo chí chấm, chứ không phải giải dựa vào lượng fan đông để giật giải".

Đứng trên sân khấu nhận giải năm đó, "Hoa hậu hài" đã khóc vì tự hào. Phần thưởng lớn nhất đã mang đến cho Thu Trang một áp lực vô hình: trách nhiệm phải nghiêm túc và tử tế hơn với nghề. Chính nhịp thở, tiết tấu quăng bắt trực tiếp co giãn theo khán giả tại sân khấu Thế Giới Trẻ ngày ấy đã bổ trợ, làm nền tảng vững chắc để Thu Trang tiết chế, chuyển dịch thành công chất hài tưng tửng thương hiệu lên màn ảnh điện ảnh triệu đô sau này.

NSƯT Thành Lộc: 'Tui bị cái Cù Nèo Vàng móc trúng đời mình rồi!' Năm 1997, bước lên bục vinh quang ở hạng mục 'Nghệ sĩ có đóng góp to lớn', nghệ sĩ Thành Lộc nhận về một cái móc câu - biểu tượng đầy hóm hỉnh giải thưởng độc nhất vô nhị của báo Tuổi Trẻ Cười: Cù Nèo Vàng.

'Bác Ba Phi' Trung Dân: Khoái cà rỡn, ngán hư danh Giữa một rừng ngôi sao từng ôm cúp Cù Nèo Vàng, nghệ sĩ Trung Dân hiện lên như một ca 'độc lạ'.

Nàng Mơ là ai mà dân tình đề xuất thay Tăng Thanh Hà đóng Nam Phương hoàng hậu? Khi cư dân mạng trổ tài làm đạo diễn online, Nàng Mơ - một hot girl 10X bất ngờ được chọn để 'tranh vai' Nam Phương hoàng hậu với 'ngọc nữ' Tăng Thanh Hà.