Sự "quá nhanh, quá nguy hiểm" của đột quỵ khiến việc dự báo sớm về chúng trở nên cấp thiết, nếu không nói sống còn.

Dự báo dài - ngắn

Tuy vậy, dựa trên đột quỵ thiếu máu não (85% số ca), phần đa chỉ có thể dự liệu đột quỵ qua các rủi ro (xơ vữa mạch máu, tiểu đường, huyết áp, mỡ máu, tuổi tác, thuốc lá, béo phì, vận động...), hoặc cận lâm sàng (mạch máu não, tim mạch, cholesterol, LDL, triglycerid, HbA1, D-dimer, fibrinogen...) nếu xét dài hạn. Trong khi, nếu gọi là hai năm rõ mười thì phần nhiều đến lúc đột quỵ đã tiến sát tới giai đoạn "chín muồi", gọi chung là dự báo ngắn hạn.

Tiên lượng sát nút

Những dự báo có vẻ cập rập này, xét độ tin cậy, hàng đầu có thiếu máu não cục bộ thoáng qua/TIA, rung nhĩ, tăng huyết áp kịch phát, đau đầu dữ dội...; hoặc kém hơn: rối loạn trí nhớ và nhận thức nhẹ, đau đầu mạn tính, chóng mặt tái diễn, rối loạn thị giác, yếu hoặc tê một bên thoáng qua, giảm hiệu suất lao động trí óc lẫn thể lực...

Theo đó TIA thường dùng làm mẫu lo liệu cho những ai không may nhận được "nhắc nhở" từ đột quỵ.

Cú đánh trượt

TIA là tình trạng thiếu máu não tạm thời, triệu chứng giống đột quỵ, nhưng hồi phục hoàn toàn, còn gọi là cơn đột quỵ thoáng qua. TIA nôm na là cú đánh trượt của đột quỵ, bởi huyết khối, mảng xơ vữa kịp tan hay bong ra trước khi Ischemic Penumbra/ vùng tranh tối tranh sáng mà tế bào não còn cứu sống được, kịp hết hạn.

Giá trị tiên liệu cao

Trượt, nhưng TIA rõ "xác nhận" bệnh lý nền đã bắt đầu ra tay, đồng nghĩa TIA đủ sức nặng tiên báo một lượt đột quỵ tiếp theo, và lần này không biến "bàn thắng thành cơ hội" nữa.

Cụ thể, có chừng 1/3 người mắc TIA sẽ bị đột quỵ trong vòng 1 năm, đa số trong vòng 3 tháng sau TIA, nhưng lắm khi sau nhiều tháng, nhiều năm.

Cơ hội của cơ hội

Không phải ai, tạm gọi may mắn, nhận được TIA báo trước. Ước tính khoảng 15-30% người đột quỵ thiếu máu não từng ít nhất một lần hứng cú đánh trượt, còn lại thì không có "thẻ vàng" nào hết. Nghiên cứu còn chỉ ra đột quỵ sau TIA thường đỡ hơn đột quỵ thẳng một lèo, phần lớn do kịp thời lo liệu (kháng tiểu cầu, chống đông, can thiệp động mạch cảnh...).

Triệu chứng TIA

Xét triệu chứng, TIA gần giống như hai giọt nước với đột quỵ, với tổ hợp FAST (méo miệng - yếu tay chân - nói khó - nhìn mờ...), điểm khác biệt căn cơ là tính thoáng qua và hồi phục nhanh.

Thang điểm ABCD2

Không phải đoán chừng, người ta có thể "giấy trắng mực đen" cơ hội chuyển trạng thái từ đột quỵ hụt sang đột quỵ thật. Hay dùng là thang điểm ABCD2 với các chỉ số: tuổi (≥ 60), huyết áp (≥ 140/90), triệu chứng, thời gian kéo dài (≥ 60 phút hay < 60 phút), tiểu đường (có hay không). Ngoài ra, nếu cần có thể thêm các tham số từ siêu âm Doppler mạch cảnh, MRI/CT não...

Thời gian vàng cứu chữa

So với đột quỵ, nạn nhân và người thân có nhiều thời gian với TIA hơn. Tuy vậy, với Time Window/cửa sổ thời gian tối ưu để can thiệp (3 - 4,5 giờ đầu cho thuốc tiêu sợi huyết, 6 giờ hoặc hơn cho lấy huyết khối cơ học...) thì vẫn nguyên giá trị, tức vẫn phải chạy đua thời gian.

Nhận biết sớm đột quỵ là nhu cầu bức thiết, chỉ là nếu xét độ tin cậy thì việc này hoàn toàn không dễ, lắm khi đợi "nước tới chân" mới có kết quả rõ ràng. Bởi thế, rốt cuộc thì dự báo sớm đột quỵ khả thi hơn cả chính là phòng ngừa, trong đó có quản lý tốt bệnh lý châm ngòi đã biết.

Chẩn đoán TIA

Vấn đề là cũng bởi thoáng qua và hồi phục cấp kỳ, nên không phải lúc nào TIA cũng được người ta "lắng nghe" đến nơi đến chốn. Bởi thế việc nhận diện TIA xem ra cần bỏ công hơn cả đột quỵ. Cụ thể:

- Với người mắc: cần quan sát kỹ và ghi lại triệu chứng, thời gian khởi phát nếu được. Sau đó mang theo chúng tới cuộc thăm khám khẩn cấp.

- Với người bên cạnh (người thân, đồng nghiệp) có thể tham gia qua:

● Chẩn đoán bằng thăm hỏi (FAST, mờ mắt, nhìn đôi, tê bì...), bằng các bài test (yêu cầu người mắc cười, giơ hai tay ngang vai giữ vài giây, lặp lại câu ngắn, bước vài bước thẳng, chạm ngón tay vào mũi...).

● Ghi nhận triệu chứng, thời gian khởi phát...

● Hỗ trợ đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Không khác đột quỵ, vai trò của người thân với người bị TIA cũng vào hàng nặng ký, lắm khi quyết định việc sống còn.